مقدمات خوانش – ۱

می پردازیم به مقدمات. برای این است که  از بعضی از حرفهایی که پیشتر زدیم شروع میکنیم. اول می خواهیم آن حرفها را یک کاسه کنیم و بعد حرفهای تازه یی مطرح کنیم. بعد از این که سنگها مان را واکندیم که خوانش چی هست و چی نیست و مفاهیم پیوسته به آن کدامها هستند، یعنی بعد از انتخاب یک رویکرد به خود شعر میپردازیم. اولین شعر انتخابی کلاس همان هجرانی شاملو است.

 

مقدمات

   خوب است به عنوان مقدمه  کمی بپردازیم به چند و چون خوانش. در سایت بامداد ساری داریم «یک تاریخ جهان در ۱۰۰ شیء» را می‌خوانیم. در لب‌برگردان ژاکت، یا روکش کتاب، در معرفی کتاب از هفته‌نامه‌ی اکونومیست The Economist عبارتی آمده که دانستنش هم برای خواندن این تاریخ ضروری است و برای خواندن هجرانی  شاملو. آن عبارت این است: “A book to savour and start over”  ، و پیشتر هم گفته بودم که خوانش یعنی «توقف برای فکر کردن» که ترجمه‌ی این عبارت بود: stop to think .

     در معنی  ،To savour یا با املای آمریکایی  to savor ، در فرهنگ هزاره آمده : « با لذت خوردن، با عشق خوردن، لذت بردن از؛ با لذت نوشیدن، با عشق نوشیدن؛ مزه مزه کردن، مزه‌ی … را فهمیدن» . در فرهنگ لِرنِر آکسفورد آمده «۱٫ لذت بردن از مزه و طعم چیزی، خصوصاً با آرام آرام خوردن و نوشیدن آن. ۲٫ لذت بردن از یک احساس یا تجربه به تمامی.» خوبست توقفی روی کلمه ی to enjoy (لذت بردن) بکنیم: مرکب از پیشاوند en-  به معنی در، درون چیزی، و joy  به معنی شادی بسیار، خوشدلی، شادمانی. to enjoy  از تجربه ی هجرانی ، فرو رفتن در شادی، ماندن و پر شدن از شادی و دلخوش بودن از آن تجربه است. و این دست نمی دهد جز  فرو رفتن در عمق آن. خود اگر به ظاهر غم انگیز باشد. مولانا از « حلاوت غمش» می گوید. شادی، شادمانی از چنین تجربه یی را  ادراک هنر یا دقیقتر بگوییم «اندریافت» هنر می نامیم: یافتن آن در خود.

 

اما to start over یعنی از نو یا دوباره شروع کردن کاری، یا برگشتن و از سر گرفتن آن کار؛ و این‌جا برگشتن و از نو خواندن هجرا نی. کلمه یی که معمولاً برای معنی to savour در ادبیات فارسی «مزیدن» را داریم. در فرهنگ معین آمده: «مزیدن: مزه کردن، چشیدن» . از کتاب عاشقانه‌ی ویس و رامین شاهد می‌آورد: بنفشه بر دو زلفت کی گزیدی؟ / طبرزد با لبانت کی مزیدی؟ (طبرزد / تبرزد: قند سوخته یا کارامل. معین). اما در مثنوی مولوی مزیدن خیلی خوشترست. در دفتر سوم، در حکایت «ملاقات آن عاشق با صدر جهان» این بیت‌ها آمده درباره‌ی زمین و آسمان:

  پس زمین و چرخ را دان هوشمند / چون که کار هوشمندان می‌کنند

گرنه از هم این دو دلبر می‌مزند / پس چرا چون جفت در هم می‌خزند

بی زمین کی گل بروید وارغوان / پس چه خیزد زآب و تاب آسمان.

این مقدمه چینی درازدامن برای این بود که بگویم  برای ما خوانش این شعر شاملو، مزیدن بارها و بارهای ملکول به ملکول این شعرست. یک سوال بیتیمیک (bitimic از بیتیم به معنی شکم.) مزه‌دارترین شکل  خوردن بستنی کدام است؟ مزیدن آن ؟ یعنی لیس زدن آن. و بهترین شکل  خوردن شکلات کاکاﺋویی؟ …

     همه می دانیم گل نرگس چه گلیست . آن را بوییده ایم و خوش شده‌ایم. اما این جا گل نرگسی «حضور» دارد، پیش روی ما یا در دست‌های ما. چه طوری به آن نگاه می‌کنیم یا بکنیم؟ مثل رهگذرها؟ مثل شاعرها، گیاه شناس‌ها یا نقاش‌ها؟ من خوش دارم اینجا مثل گیاه شناس- نقاش به این شعر نگاه کنیم.  همه چیز این گلی را که پیش چشم من حضور دارد. نه نرگس چون نرگس یا گل چون گل را.

   می خواهیم این شعر را، جزء به جزء، بارها و بارها نگاه کنیم، آن را مزه مزه کنیم، بارها و بارها. لطفاً آن را قورت ندهید. 

      راوی یا سخنگو، شاعر و شاملوــــــــــــ راوی صدای پشت شعر است ـــــــــــ شخصی که ما تصور میکنیم دارد  حرف می زند. توجه به این نکته مهم است که راوی همان شاعر نیست. حتا اگر شعر زندگینامه وار باشد ــــــــــ مثلاً شعر «در آستانه»ی شاملو باشدــــــــ  شما باید راوی را آفریده ی خیال بدانید، برای این که نویسنده دارد انتخاب می کند که در یاره ی خودش حرف بزند. از این گذشته، حتا شاعران در شعر از زندگی روزمره ی شان نمی گویند. اگر هم بگویند خوب کاری کرده اند.

       این طور بگویم: «من» یا راوی  شعرهای شاملو همان احمد شاملو نیست. صد البته شما از این حرف این طور نتیجه گیری نخواهید کرد که پس این شعرها را کس دیگری گفته است؟

         وقتی شعری را می خوانیم با راوی یا سخنگوی شعر گفتگو می کنیم، می گوییم، می شنویم. گاهی در شعری  با بیش از یک راوی گفتگو میکنیم. شما در شعر دنبال کی میگردید؟ راوی، خودتان یا شاعر؟ ببینید. شما خواننده‌اید نه منتقد یا تاریخ نگار شعر یا مقاله نویس یا شاعرشناس و خیلی چیزهای دیگر از این دست.

معنی قاموسی (Denotation

     هر لغتی یا کلمه یی را می شود از دو نظر تعریف یا معنی کرد. یکی تعریف یا معنی قاموسی (Denotation )  یعنی چیزی که در کتابهای لغت یا فرهنگها آمده است. مثلاً در تعریف یا معنی گربه نوشته اند : حیوان چارپای پشم آلود با دم و پنجه. که آن را در خانه ها به صورت دست آموز نگه می دارند و موش می گیرد.

معنی ضمنی  ( Connotation )

دلالت یا معنی القایی یا تلویحی و ضمنی یک کلمه، و تداعی هایی که با خود می آورد. معنی ضمنی، حس یا تصوریست که با یک کلمه ی معین القا می شود هر چند که جزیی از معنی آن کلمه نیست، یا چیزیست که با یک شیء یا یک موقعیتی القا می شود.

معانی ضمنی تا حد زیادی به فرهنگ و تجربه ی شخصی مربوط می شود که آن کلمه را می خواند. برای بعضی از مردم کلمه ی «لیبرال» یک دلالت ضمنی مثبت دارد. برای دیگران، منفی است. این طور فکر کنید که معانی ضمنی مثل مه تیره یی است که دور معنی لفظی کلمه آویزان است. سعی در راه یافتن به معانی ضمنی کلمات می تواند یکی از سردرگم کننده ترین و گیراترین وجه خوانش شعر باشد.

ع.پاشایی

 

 

3 total comments on this post

نظر شما چیست؟
  1. اندیشه پروران عزیز. بحث مقدمات در یکی دو پنجشنبه ی دیگر هم ادامه خواهد داشت. همین طورست نکاتی که این جا مطرح شد، مثل دو مفهوم «معنی قاموسی »و «معنی ضمنی » و هم نکات دیگری که مقدمه و مدخل خوانش به شمار میآیند. نکاتی را که این جا پست شده چه گونه بخش بندی و تنظیم می کنید؟

  2. آقای پاشایی، ممنون. برداشت من این است که قرار است در مقدمات به مفهوم کلی خوانش پرداخته شود و آنچه برای خوانش یک شعر باید بدانیم را در موردش بحث کنیم. متوجه سئوالتان نشدم که پرسیدید نکات مطرح شده را چگونه تنظیم میکنیم.

  3. عارف عزیز. «مفهوم کلی خوانش» ؟ مقدمات مدخلیست برای ورود به خوانش. پیشزمینه ی روبه رو شدن با شعرست. چیزهاییست که از پیش بدانیم بهنرست. مثلن صبور بودن یکی از چیزهایست که خواننده باید باشد. یکی دیگر، نگاهی مثل باستان شناس داشتن است. درباره ی این‌ها خواهم گفت. اما تنظیم این مطالب. همه ی حرفها از یک سنخ نیستند. مثلن بحث در راوی و معانی قاموسی و ضمنی از یک دسته‌اند که از واژگان شعرند. من این ها را تعمدا در هم می گویند. اما شما بهترست که آنها را برای خودتان تنظیم کنید. یعنی در مقوله های متفاوت قرار دهید. یادم است که در گذشته وقتی از این مباحث حرف می زدم دوستی به من نوشت که می خواهیم شعر بخواهیم یا مساله ی ریاضی حل کنیم. شما چی فکر می کنید؟

یادداشت خود را بفرست

لطفن اسم خود را وارد کنید

ورود اسمتان ضروری است.

لطفن یک ایمیل واقعی وارد کنید

یک آدرس ایمیل ضروری است

پیام خود را وارد کنید

اگر اندازه‌ی نوشته‌ها برای شما کوچک می‌باشد، می‌توانید با فشردن هم‌زمان کلیدهای Ctrl و + اندازه‌ی نوشته را افزایش دهید.

بامداد ما © 2017 تمام حقوق محفوظ است.