دیباچه‌ای بر زبان پهلوی

نوشته‌ی امیر زمانی

در ارتباط با‫:‬ , , , , ,

   

دیباچه ای بر زبان پهلوی

دیباچه ای بر زبان پهلوی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

دیباچه ای بر زبان پهلوی

زبان های پیش از اسلام شامل زبان اوستایی، فارسی باستان و همچنین دو گروه دیگر ِ مادی و سکایی است که از این دو زبان تنها شواهد اسمی یعنی چندین اسم باقی مانده است. در حالی که در ایرانی میانه از چندین زبان می توانیم یاد کنیم که شواهد خوبی از آن ها داریم و همچنین در ایرانی نو که تعداد این زبان ها بسیار زیاد می شود. که در این گفتار طبق جدولی که پروفسور ویندفوهر ارایه داده اند زبان های ایران باستان و میانه را می آوریم:

ایرانی باستان

جنوب غربی: فارسی باستان

شمال غربی: مادی (شواهد اسمی)

مرکزی: اوستایی

شمال شرقی: سکایی (شواهد اسمی)

ایرانی میانه

ایرانی میانه غربی

جنوب غربی: فارسی میانه

شمال غربی: پارتی

ایرانی میانه شرقی

بلخی

سغدی

خوارزمی

ختنی و تمشقی

سکایی میانه و سرمتی (شواهد اسمی)

حدود ۱۵۰ سال پیش از میلاد وضعیت زبانی ایران بدین صورت بود که در فارس مردم به زبان آرامی به هم ریخته یا هزوارش می نوشتند اما به زبان فارسی میانه یا گویش هایی از فارسی صحبت می کردند. در شمال ایران، ماد سابق و خراسان زبان رسمی پارتی بود که به صورت هزوارش می نوشتند اما به گویش های مختلفی در این منطقه صحبت می شد. در بلخ زبان نوشتاری یونانی بود اما در آنجا به گویش های مختلف ایرانی صحبت می شد. در آسیای مرکزی به گویش های سغدی صحبت می شد اما زبان نوشتاری گونه ای از هزوارش بود. با روی کار آمدن اردشیر پاپکان زبان فارسی زبان رسمی نوشتاری و گفتاری امپراتوری ساسانیان شد و برای بیشتر از چهار سده زبان فارسی میانه در سراسر ایران و سرزمین های همسایه گسترش یافت. با وجود این در بلخ و آسیای مرکزی، زبان های محلی رشد کرد در حالیکه فارسی آرام آرام به زبان بازرگانانی که در راهِ دشوارِ دور[۱] تجارت می کردند تبدیل شد. با تسلط ساسانیان بر بلخ در دو طرف آمو دریا در جنوب رشته کوه حصار در ۵۸۸ ، زبان فارسی زبان رسمی حکومت محلی شد. چون زبان فارسی از نظر دستوری ساده تر بود، مردم محلی به سهولت آن را فرا گرفتند. این نخستین گسترش زبان فارسی در میان مردم عادی و به همان نسبت در میان اعضای حکومت در شرق و آسیای مرکزی بود .

تا پیش از سده ی هفتم زبان فارسی از خوزستان تا سیستان گسترش پیدا کرده بود. این زبان ، زبان گفتاری و نوشتاری معیار در منطقه های پارتی زبان و همچنین در بلخ بود. گویش های پارتی تنها در روستاها صحبت می شد در حالیکه فارسی جایگزین پارتی در شهرهای بزرگ و کوچک شد. در سغد و خوارزم کم کم زبان فارسی نقش زبان میانجی را به ویژه برای بازرگانان به عهده می گرفت.

زبان فارسی گفتاری در شمال ایران زبانی مخلوط  شده بود در حالیکه همان زبان در فارس، سرزمین ساسانیان ، ویژگی خالص تری از زبان را حفظ کرده بود. هنگامی که دربار ساسانی از فارس به تیسفون متقل شد در سازمان اداری ساسانی بخش شمالی اهمیت بیشتری پیدا کرد و در نتیجه  گویش فارسی با عناصر پارتی، زبان گفتاری معیار حکومت ساسانی شد. نام این زبان “دری” بود که برگرفته از dar- به معنی “دربار” و متمایز از فارسی (“پارسیگ” در فارسی میانه) در جنوب بود. می توان بر اساس نظر پروفسور فرای این گونه برداشت کرد که زبان نوشتاری دانشمندان ، موبدان ، دربار و سازمان اداری ، همانند زبان پهلوی به کار رفته در کتاب های زردشتی بوده است.

در نهایت در زمان “عبدالملک” (۷۰۵-۶۸۵) عربی به عنوان زبان رسمی خلافت جایگزین پهلوی شد، با این وجود این امر صورت نگرفت مگر تا سال ۷۴۲ که مقامات رسمی و کاتبان خراسان زبان عربی را به کار گرفتند.

پهلوی از زبان های میانه و از شاخه غربی زبان های ایرانی می باشد. زبان پهلوی با زبان پارتی همانندی های فراوانی دارد در حالی که زبان پارتی ویژگی های مشترک بیشتری با زبان های شاخه شرقی مانند بلخی دارد تا فارسی میانه.

فارسی میانه از فارسی باستان منشعب می شود و نیای فارسی نو می باشد. موطن اصلی آن منطقه پارس در جنوب غربی ایران می باشد و زبان رسمی پادشاهان محلی پارس و جانشینان آن ها یعنی ساسانیان بوده است (۶۵۱-۲۲۴ پ.م.).

 پس از فروپاشی ساسانیان، زردشتیان از این زبان استفاده می کردند در حالی مدت زمان زیادی بود که زبان فارسی نو  در سده های پس از حمله اعراب کاربرد داشت (حدود ۶۵۰).

فارسی میانه را بیشتر از کتیبه ها، اسناد،پوست نوشته ها، پاپیروس ها، زبور داوود(زبور پهلوی) یافت شده در تورفان و نوشته های مقدس زردشتیان و متون مانوی  تورفانی می شناسیم. یک برگ از متنی پهلوی شامل شکل های فعلی نیز در آن منطقه یافت شده است.

نخستین نوشته ها آن هایی است که بر روی سکه های پادشاهان پارسی و جامی نقره ای از نیمه ی دوم سده نخست پیش از میلاد یافت شده است. نوشته های سلطنتی و خصوصی از مقامات رده بالا و مسافران یافت شده که بیشتر آن ها از سده سوم و تعداد کمی از سده چهارم و پنجم است. نوشته ای اولیه دو زبانه و یا سه زبانه هستند (فارسی میانه، پارتی،یونانی). همچنین نوشته هایی بر روی اشیا، یافت شده که از کل دوره ساسانی می باشد (بر روی نقره، جام، مهره و …). نوشته های تدفین زردشتی و مسیحی از اواخر دوره ساسانی و اوایل دوره اسلامی است و برخی نیز تا حد فاصل هند، شی آن در چین نیز یافت شده اند. پاپیروس ها احتمالا از سده های ششم و هفتم هستند. مجموعه ای از اسناد بیشتر قانونی بر روی پوست حیوانات از سده هفتم نیز یافت شده است.

کتاب های پهلوی زردشتی در سده های نهم و دهم نوشته شده اند اما این کتاب ها شامل متونی است که سده ها به صورت شفاهی سینه به سینه منتقل می شده است. به طور کلی مجموعه این کتاب ها را می توان به سه دسته تقسیم کرد: ۱- ترجمه از متون اوستایی ۲- متونی با محتوای مذهبی (در بر دارنده ترجمه هایی از اوستای گم شده یا بازمانده) ۳- متون غیر مذهبی (شامل واژه نامه).

متون فارسی میانه غیر مانوی به خطی بر گرفته از آرامی هخامنشی نوشته می شوند (آرامی شاهنشاهی). متون مانوی به خط سریانی نوشته می شده است که بیشتر به خط پالمیری نزدیک بوده است تا استرانجلو.

زبان پهلوی از زبان های هندواروپایی است و خطی پیچیده دارد. الفبای پهلوی تنها دوازده حرف مختلف دارد، بنابراین چندین حروف وجود داردند که هر کدام نشان دهنده چند صدا هستند و این کار خوانش آن ها را مشکل می کند. هنگامی که با خط پهلوی روبرو می شویم باید از “حرف نوشت” و “آوانوشت” نیز سخن بگوییم. ” حرف نوشت” در واقع تطابق حرف به حرف بین الفبای پهلوی و لاتین است و سپس آن ها را آوانویسی می کنیم تا تلفظ کنیم.

زبان پهلوی هیچ گونه حرف تعریفی مانند انگلیسی ندارد و ترتیب قرار گرفتن اجزای جمله به صورت زیر می باشد:

فاعل+مفعول غیر مستقیم + مفعول مستقیم + فعل

در اینجا چند جمله را به زبان پهلوی و با آوانوشت می آوریم:

ay mard tō kē hē

“ای مرد تو که هستی؟”

ašmāh kē hēd

“شما کیان هستید؟”

یکی دیگر از اصطلاحات پر کاربرد در زبان پهلوی “هزوارش” است. هزوارش، “اندیشه نگار” “جُد نگار” (واژه “جُد” در پهلوی معنای “متفاوت” می دهد و در مقابل heterogram برگزیدم) واژه های آرامی هستند که با املای پهلوی می نویسیم و می خوانیم.

جالب اینجاست که نزدیک به نیمی و یا حتی بیشتر از واژگان پهلوی را با هزوارش ها هجی می کنیم.

درباره زبان پهلوی کتابی که به طور مجزا به دستور بپردازد و در عین حال جزییات، نمونه های فراوان از کتب،تمرین و واژگان را هم شامل شود وجود نداشت (تنها کتاب”زبان پهلوی ادبیات و دستور آن” نوشته “دکتر احمد تفضلی و ژاله آموزگار” است که مختصر به دستور می پردازد)  و به همین دلیل پروفسور شروو استاد دانشگاه هاروارد درسنامه ای در این زمینه تهیه کردند و چون چند سالی با ایشان در ارتباط بودم اجازه ترجمه کتاب را از ایشان گرفتم. سپس متن ترجمه را برای ایشان فرستادم و ایشان مقدمه ای بر چاپ فارسی نوشتند و جلد نخست آن که هفت درس است از انتشارات نیک خرد در سال ۹۲ به چاپ رسید. هم اکنون در حال ترجمه جلد دوم هستم.

در انتهای جلد نخست پیوستی قرار دارد که ترجمه مقاله ای از پروفسور نلسون فرای است که درباره تاریخچه زبان فارسی در شرق اطلاعات خوبی به خواننده می دهد.

از علاقه مندان دعوت می کنم کتاب “دیباچه ای بر زبان پهلوی” نوشته  “پرودز اکتر شروو” به ترجمه “امیر زمانی”  را برای اطلاعات بیشتر مطالعه بفرمایند.

 

راهنمای تلفظ:

اُ کشیده ō
اِ کشیده ē
ش š
آ ā

 

منابع:

Skjaervo, P. O. (2009). Middle West Iranian. (G. Windfuhr, Ed.) NEW York: Routledge.

Skjaervo, P. O. (2013). Introduction to Pahlavi (Vol. I). (A. Zamani, Trans.) Cambridge, Massachusett.

Windfuhr, G. (2009). The Iranian Languages. NEW YORK: Routledge.

 

 

[۱] این معادل را برای long distance  برگزیدم. برای اولین بار جناب آقای ع.  پاشایی در کتاب “دین های جاده ابریشم” این ترکیب را بر اساس بیتی از شاهنامه به کار برده بودند.

                                            به بازرگانی از ایران به تور           بپیمودم این راهِ دشوارِ دور  (فردوسی)

 

2 total comments on this post

نظر شما چیست؟
  1. با درود به همه خوانندگان عزیز
    به دلیل اینکه برای بعضی از واژه ها و زبان های ایرانی معادل لاتین ننوشته بودم به توصیه جناب پاشایی عزیز همین متن را با اندکی تغییر دوباره در همین صفحه قرار خواهیم داد.

    با سپاس

  2. با سلام
    شنیده ام که جناب زمانی ترجمه ای کتاب زبان های ایرانی انجام داده اند که گویا توسط نشر دیبابه قرار چاپ داشته است. هر چه جستجو نمودم چیزی یافت نشد. ممنون می شوم راهنمایی فرمایید.
    سپاسگزارم

یادداشت خود را بفرست

لطفن اسم خود را وارد کنید

ورود اسمتان ضروری است.

لطفن یک ایمیل واقعی وارد کنید

یک آدرس ایمیل ضروری است

پیام خود را وارد کنید

اگر اندازه‌ی نوشته‌ها برای شما کوچک می‌باشد، می‌توانید با فشردن هم‌زمان کلیدهای Ctrl و + اندازه‌ی نوشته را افزایش دهید.

بامداد ما © 2017 تمام حقوق محفوظ است.