آیین چای‌نوشی در ژاپن CHA NO YU

در ارتباط با‫:‬ ,

آیین چای‌نوشی در ژاپن cha no yu

ع. پاشایی

    

(چانویوُ؛ در لغت «آب جوش چای»؛ آن را چادوْ و سادوْ، یا راه چای و طریقت چای هم خوانده‌اند. می‌توان آن را «آداب چای‌نوشی» هم گفت.)

یک روش بسیار ساختارمندِ آماده کردن گرد چای سبز در جمع دوستانست. آداب چای، مقدمات، تهیه و پذیرایی غذا و همچنین مطالعه، استفاده از معماری، باغ‌سازی، سفالگری، خوشنویسی، تاریخ و دین را به هم می‌آمیزد. اوج پیوند خلاقیت هنری، حساسیت به طبیعت، اندیشه‌ی دینی و بده‌بستان اجتماعی است.

تاریخ چای در ژاپن ــــــ بنا به سنت، بودی‌دَرمَه که از هند [یا، آسیای مرکزی] به چین رفت و آیین بودای ذِن (چی. چَن) را در ۵۲۰ به چین برد، مشوق رسم چای‌نوشی شد برای این که باعث هشیاری در مراقبه می‌شد. در معابد بودایی سلسله‌ی تانگ چین (۶۱۸ـ۹۰۳)، آیینی برگزار می‌شد که در آن چای را به شکل یک قالب آجر استفاده می‌کردند. آن را می‌کوبیدند و به صورت پودر در می‌آوردند، در یک کتری با آب جوش مخلوط می‌کردند و با ملاقه به پیاله‌ی سرامیک می‌ریختند.

Kanō_Osanobu_71_utaiawase

آیین بودا را زمانی در نیمه‌ی اول قرن ششم به ژاپن آوردند. در طی دوره‌ی نارا (۷۱۰ـ۷۹۴)، تأثیر فرهنگ چینی شامل معرفی چایی همراه با مراقبه‌ی بودایی بود. در اوایل دوره‌ی کاماکوُرا (۱۱۸۵ـ۱۳۳۳)، اِی‌سایی (۱۱۴۱ـ۱۲۱۵) رَهبان بودایی ژاپنی که از مطالعات بودایی در چین برمی‌گشت، آیین چای را که در دوره‌ی سونگ (۹۶۰ـ۱۲۷۹) در معابد چین عمل می‌شد با خودش به ژاپن آورد. در این آیین که یوْتسوُگاشیرا («چهار سر») خوانده می‌شود، پودر چای سبز (ماچّا) را در فنجان‌های مخروطی به اسم تِمّوکوُ («چشم آسمان») هم‌‌می‌زنند که این اسم یک کوه چینی است که در معابد بودایی آن‌جا از این‌ فنجان‌ها استفاده می‌کردند. این فنجان را روی یک پایه‌ی لاکی (دای) می‌گذارند. اِی‌سایی تخم گیاه چایی را با هم خودش آورد که سرچشمه‌ی اصلی این چایی شد که امروزه در ژاپن کاشته می‌شود. اگرچه چای خودرو در ژاپن درمی‌آمد اما آن را پست می‌دانستند و چایی کاشته از بذرهای اِی‌سایی به «چایی حقیقی» (هون‌چا) معروف شد.

34fb6580-be1a-477d-8357-94bccb9db7ca_details_big

در اوایل قرن سیزدهم، اِی‌زون رَهبان (۱۲۰۱ـ۹۰) به تمام ژاپن سفر کرد و نیروهای شفابخش چایی را موعظه و ستایش می‌کرد. رسالت او چایی خوردن را یک رسم همه‌گیر کرد. ایکّیوٌی رَهبان (۱۳۹۴ـ۱۴۸۱)، یکی از بزرگ‌ترین چهره‌های آیین بودای ذِن، عقیده داشت که از مراسم چایی بیش از ساعت‌ها مراقبه روشن‌‌شدگی حاصل می‌شود. یکی از شاگردهای ایکّیوٌ، موُراتا شوُکوْ (یا، جوُکوْ؛ ۱۴۲۲ـ۱۵۰۲) بود که استاد چای و مربی هنر چینی شوگوُن آشیکاگا یوشی‌ماسا (۱۴۳۶ـ۹۰) شد. شوُکوْ موقعی که چای درست می‌کرد، یک طومارِ آویز از خوشنویسی بودایی نشان می‌داد که آن را از ایکّیوٌ گرفته بود. شوُکوْ اشراف را ترغیب می‌کرد که موقع چای خوردن از جلوه‌فروشی بپرهیزند و اصول بودایی را رعایت کنند. در کوشک شوْگوُن که بعداً به معبد کوشک سیمین (گین‌کاکوُجی) معروف شد، توگوُدوْ هست که بقعه‌ی کوچکی است وقف آمیدا، بودای غم‌خوارگی؛ در آن اتاقی هست به اسم دوْجین‌سایی، اولین اتاقی چهارونیم حصیری که برای پذیرایی چای طراحی شد.

10027a

در ساکایی، جنوب اوساکا، گروهی از تجار ثروتمند بودند معروف به نایاشوٌ («مکتب انبار») که از یک شیوه ساده و فروتنانه‌ی چای‌نوشی حمایت می‌کردند. تاکِه‌نو جوْئوْ (۱۵۰۲ـ۵۵) از این سنت آمد که استفاده از دای‌سوُ (جا برای وسائل یا ابزار چای) را یاد داد که این از شوُکوْ رسیده بود و همین‌طور خبرگی حساس و حساسیت زیبایی‌شناختی معروف به «وابی» که حال و هوای روستایی و ضدّ پرداخت و پالایش بود. تأثیر او وسیعاً احساس می‌شد اما مهم‌ترین کسی که از او آموخت شاگردش سِن نو ریکیوٌ (۱۵۲۲ـ۹۱) بود.

ریکیوٌ آیین چای را دیگرگون کرد، استفاده از دای‌سوُ را کامل و اشیای رایج ژاپنی را جایگزین چای ابزارهای کم‌یاب و گرانبهای چینی کرد که قبلاً از آن‌ها استفاده می‌کردند. دیگر چایی را در یک اتاق درست نمی‌کردند و در اتاق دیگر به میهمانان نمی‌دادند، بل‌که آن را به تقلید از روش شوُکوْ پیش ‌روی میهمان‌ها دم می‌کردند. خیلی از مردم کم‌کم آداب چای را به پیروی از دستورها و سرمشق ریکیوٌ به جا می‌آوردند.

فوُروُتا اوریبه (۱۵۴۴ـ۱۶۱۵)، جانشین ریکیوٌ، یک سبک تزیینی آورد که بعضی آن را تصنعی دانستند. کوبوری اِنشوٌ (۱۵۷۹ـ۱۶۴۷) شاگرد اوریبه سبک بزرگ را ادامه داد و معلم شوْگوُن‌های توکوُگاوا بود، آزادانه در میان نجبا آمد و شد می‌کرد و باغ‌ها و چای‌خانه‌هایی هم طراحی کرد.

استادان چای خیلی بودند، با وارثان و پیروانی که در نهایت در مکتب‌هایی جمع شدند که یا در خدمت اشراف بود یا در خدمت عام مردم. راه ریکیوٌ به نوه‌اش سوْتان (۱۵۷۸ـ۱۶۵۸) رسید که به خاطر فروتنی و حساسیتش مشهور بود. هر یک از پسرهای سوْتان هم به نوبت مکتب خاص خود را داشت: اوُرا سِنْ‌کِه، اوموته سِنْ‌کِه و موُشانوکوْجی سِنْ‌کِه. اوُرا سِنْکِه نماینده‌ی چای عام و اوموته سِنْ‌کِه نماینده‌ی چای اشراف، در ژاپن امروز مکتب‌های پیشرو هستند.
tea_ceremony

عمل آیین چای‌‌‌‌ ــــــ روش آماده کردن چای سبز پودرشده شاید تحت تأثیر سبک‌ها و فنون زیادی باشد که بستگی دارد به اعمال مکتب‌های گوناگون. روال زیر از شیوه تهیه‌ی چای اوُرا سِنْکِه گرفته شده است. پذیرایی کامل چای با غذا را چاجی و درست کردن عملی چای را تِه‌مائه می‌خوانند. جمع شدن ساده‌ی پذیرایی چایی را چاکایی می‌نامند. انتخاب ابزار و وسائل (دوگوُ) با وقت سال، فصل و وقت روز یا شب تعیین می‌شود، همین‌طور موقعیت‌های خاصی مثل خوشامد گفتن به کسی، وداع، یادبود، عروسی، گلگشت یا تماشای گل و مانند این‌ها.

چایی در اتاقی که به طرز خاصی نامگذاری و طراحی شده، یعنی چاشیتْسوُ، تهیه می‌شود. عاری از هر جور آرایشی، به استثنای طومار آویز (کاکِه‌مونو) و گل‌های توُی گلدان (هانا ایره). طومار که از اندیشه‌ی بودایی الهام گرفته، جوّ معنوی مناسبی برای پذیرایی با چایی فراهم می‌کند. نوشته‌ی بودایی که معمولاً استاد مشهوری آن را نوشته، بوکوُسِکی («نشانه‌های مرکّب») خوانده می‌شود. گل‌های برای چایی (چابانا) ساده، فصلی و به طرز آشکار «نیاراسته»اند، به خلاف گل‌های در «ایکه‌بانا» یعنی گل‌آرایی.

این‌ها بعضی از مهم‌ترین قسمت‌های چاجی هستند: میهمان‌ها، در بهترین حالت چهار نفر، در یک ماچیایی (اتاق انتظار) جمع می‌شوند و دستیار میزبان، یا هان‌تو، با سایوُ (آب داغِ «سفید») از آن‌ها پذیرایی می‌کند تا آن‌ها آبی را که با آن چایی دم می‌کنند بچشند. میهمان‌ها وارد روجی («زمین شبنم») می‌شوند، یک راه بی‌گُلِ آب‌پاشی‌شده‌ی باغ که خود را در آن از «غبار» جهان پاک می‌کنند. روی کوشی‌کاکِه ماچیایی (نیمکت انتظار) می‌نشینند و چشم به راه میزبان که تِی‌شوُ (صاحب‌خانه) خوانده می‌شود، می‌مانند.

میزبان تشت سنگی وسط یک سنگ‌چین کوتاه، به اسم تسوُکوُبایی (به معنی دولا شدن، «چمباتمه زدن») را از آب پر می‌کند. میزبان دولا می‌شود دست‌ها و دهنش را با آن آب تطهیر می‌کند و از راه چوٌمون (دروازه‌ی میانی) می‌آید و با تعظیم خاموش به میهمان‌ها خوشامد می‌گوید. این دروازه جهان دنیایی را از جهان معنوی چایی جدا می‌کند. میهمان‌ها دست و دهن‌شان را تطهیر می‌کنند و با خم شدن از طریق یک در کوتاه، یا نی‌جیری‌گوُچی، وارد چای‌خانه می‌شوند و آخرین میهمان کلون در را می‌اندازد. تک‌تک میهمان‌ها به طومار توُی توکونوما (تونشین دیوار)، کتری و اجاق یا آتشدان نگاه می‌کنند و می‌روند سر جای‌شان می‌نشینند.

پیش از ورود میهمان‌ها، کتری آب (کاما) را توی اتاق روی منقل (فوُرو) که با آتش زغال روشن است می‌گذارند. در زمستان یک «رو»، تَش‌چال (آتشدان توی زمین)، جای فوُرو را می‌گیرد که چای‌خانه را گرم کند. میزبان به میهمان‌ها سلام می‌کند. در حضور آن‌ها با زغال آتش روشن می‌کند که آب را بجوشاند؛ این کار (سوُمیده‌مائه) در فصل فوُرو بعد از غذا و در فصل «رو» پیش از غذا انجام می‌گیرد. بخور را که در کوگو (مجمر) هست به آتش می‌ریزند؛ از چوب صندل (بیاکوُدان) در فوُرو و از بخورِ عمل آورده (نِریکو) در «رو» استفاده می‌کنند.
The_Host_Prepares_The_Tea-e1362232581333

غذای چایی ــــــ میزبان با غذای چایی پذیرایی می‌کند که کای‌سِکی یا چاکای‌سِکی خوانده می‌شود (این اسم برگرفته از یک سنگ گرم شده است که رَهبان‌های بودایی آن را در تای جلویی خرقه‌هاشان می‌گذاشتند تا دردهای گرسنگی را از خودشان دور کنند. غذاها تازه، فصلی و به دقت با آرایش تهیه شده‌اند. از هر میهمان با یک سینی که سه جور غذا در آنست پذیرایی می‌شود: گوهان (برنج سفید پخته، پلو) و میسوشیروُ (سوپ با طعم خمیر تخمیر شده‌ی لوبیا) که آن را در کاسه‌های لاکی دردار می‌کشند و موُکوْزوُکه («جای مقابل»)، ماهی خام ساده یا در سرکه خوابانده یا سبزی‌های در سرکه خوابانده که در بشقاب سرامیک و در یک گوشه‌ی سینی گذاشته می‌آورند. از هاشی (چوب‌های غذاخوری) نوِی چوب سرو استفاده می‌شود.

ساکه را در یک تنگ یا ابریق آهنی (کان‌نابه) می‌آورند‌ و در جام‌های نعلبکی‌مانند چوبی لاکی به اسم هیکی‌هایی می‌خورند. نی‌مونو (خوراک پخته در آب گوشت) را جداگانه در کاسه‌های لاکی دردار می‌کشند. یاکی‌مونو (غذاهای کباب‌شده) را برای هر کسی در بشقاب‌های سرامیک می‌کشند. تمام هاشی‌هایی که برای میهمان‌ها می‌گذارند از چوب تازه بریده‌ی خیزران سبزند. برنج بیش‌تر و سوپ می‌آورند. میزبان شاید با میهمان‌ها غذا بخورد. دهن را با یک سوپ سبزی رقیق ساده، به اسم کوسوُیی‌مونو، می‌شویند. این سوپ رقیق را در فنجان‌های لاکی دردار می‌کشند که آن را برای آب کشیدن هاشی‌ها به کار می‌برند. این آب کشیدن [زدن هاشی توُی سوپ خیلی رقیق] ، یا هاشی‌آرایی، اسم این قسمت یا این دورست.

هاسّوُن اسم وعده یا دور بعدیست که الهام گرفته از احترام دین شین‌توْ به طبیعت است.

هاسّوُن (۸ سوُن، در حدود ۱/۲۴ سانتی‌متر) هم طول سینی چوبی ساده‌ییست که در آن لقمه‌های اوُمی‌نومونو (غذای دریایی) و یامانومونو (غذای کوهی) می‌آورند که این نشانه‌ی فراوانی نعمت دریا و خشکی است. در این قسمت، میزبان که از میهمانان پذیرایی می‌کرده غذا می‌خورد و تک‌تک میهمان‌ها به او ساکه می‌دهند. نقش پذیرایی‌گر را مرتبه‌ی بلندتری می‌دانند. کونومونو («چیزهای معطر»)، سبزیجات ترش و شور، در یک کاسه‌ی کوچک سرامیک کشیده می‌شود و برنج قهوه‌یی [برنجِ یک‌کوبِ سبوس‌دار] که نشانه‌ی آخرین دور برنج است، در آب نمک‌زده در یک ظرف لاکی (یوُتو) کشیده می‌شود. میهمان‌ها وسائل چایی را با کاغذ نرمی (کای‌شی) که با خودشان آورده‌اند پاک می‌کنند. غذا با اوموگاشی، شیرینی اصلی، به آخر می‌رسد. بعد میزبان برای مقدمات پذیرایی چایی، از میهمان‌ها می‌خواهد اتاق را ترک کنند.
tea-ceremony-japan-scidmore_8028_990x742

تهیه و پذیرایی چایی ــــــ میزبان تنهایی طومار را جمع می‌کند و به جایش گل می‌گذارد، اتاق را جارو می‌کند و وسائل را برای تهیه‌ی کوئی‌چا (چای غلیظ) آماده می‌کند که این نقطه‌ی کانونی این گردهمایی است. میزوُساشی، پارچی پر از آب تازه، می‌آورند؛ آب نمودگار یین است و آتش را در اجاق که یانگ است، تکمیل می‌کند. چاایره، چای‌دان کوچک سرامیک را که در آن گرد چایی هست و آن را در یک کیسه‌ی ابریشمی (شی‌فوُکوُ) زیبا پیچیده‌اند، جلوِ پارچ آب می‌گذارند. یک تانا را که پایه‌ی مناسبی است که اسباب و وسائل چایی را روی آن به نمایش می‌گذارند، برای این موقعیت انتخاب می‌کنند. برای خبر کردن میهمان‌ها اگر روز باشد گونگ (دورا) می‌زنند و اگر شب باشد یک زنگوله (کان‌شو) را به صدا در می‌آورند. میهمان‌ها یک بار دیگر دست و دهن‌شان را در تسوُکوُباکی تطهیر می‌کنند و وارد اتاق می‌شوند و به گل‌ها و چای ابزارهای به نمایش گذاشته نگاه می‌کنند و کلون در را می‌اندازند.

میزبان با این چیزها وارد می‌شود: چاوان (پیاله‌ها یا فنجان‌های چایی)؛ چاوان‌ها را توُی چاکین (پارچه‌های چایی) می‌گذارند که پارچه‌ی کتانی خیلی سفیدیست که با آن‌ها فنجان‌ها را خشک می‌کنند؛ چاسِن (همزن چایی)؛ و چاشاکوُ (پیمانه‌ی چایی)، یک پیمانه‌ی خیزرانی نازک که گرد چایی را با آن پیمانه می‌کنند. چاشاکوُ اغلب یک اسم شاعرانه دارد. این‌ها را کنار چای‌دان می‌گذارند که نمودگار خورشید (نمادِ یانگ) است؛ فنجان نمودگار ماه (نمادِ یین) است. میزبان کِن‌سوُیی را که کاسه‌ی پساب است و هی‌شاکوُ، ملاقه‌ی خیزرانی آب و فوُتائوکی، تکیه‌گاهی برای درِ کتری را که آن را از خیزران سبز می‌سازند، با خود به اتاق می‌آورد و سادوْگوچی (ورودی راه چایی) را می‌بندد. او با استفاده از یک فوُکوُسا، پارچه‌ی ابریشمی که نمودگار روح میزبانست، چای‌دان و پیمانه را تطهیر می‌کند؛ بررسی کردن تا زدن و به دست گرفتن فوُکوُسا به تمرکز و مراقبه‌ی میزبان عمق می‌بخشد. آب داغ را با ملاقه به کاسه می‌ریزد، آن قدر که موقع همزدن با همزن به شکل خمیر رقیقی در بیاید. بعد کمی آب دیگر به آن اضافه می‌کند که آن را به یک غلظت قابل نوشیدن در بیاورد. کاسه را به میهمان‌ها تعارف می‌کند.

Tea_Ceremony-e1362146274256

 اولین میهمان کاسه را می‌گیرد، از آن می‌خورد و آن را به دیگری می‌دهد. ظروف مقبول برای فنجان چای این‌ها هستند: ظرف راکوُ، ظرف هاگی و ظرف کاراتسوُ، اگرچه از خیلی‌های دیگر هم شاید استفاده کنند ــــ مثلاً شینو، سِه‌تو و اوریبه. کاسه را برمی‌گردانند و چاشاکوُ را پاک می‌کنند و کتری را دوباره پر می‌کنند. چای‌دان را تمیز می‌کنند و با پیمانه‌ی چایی، به میهمان می‌دهند که آن را خیلی دقیق بررسی کنند. وسائل و اسباب را از اتاق می‌آورند. در مدت نشان دادن آن‌ها، سرِ وسائل و موضوعات مرتبط با آن بحث می‌کنند.

آتش را شاید در تدارک پذیرایی با اوُسوُچا (چای رقیق) از نو روشن کنند که این در شستن دهن و آماده کردن میهمان‌ها از نظر روانی برای برگشتن به دنیای مادی کمک می‌کند. چیزهای دوددار ــــ هی‌ایرِه (آتشدان)، یک فنجان سرامیک با یک تکّه زغال روشن که آن را روی خاکستر گذاشته‌اند؛ یک های‌فوُکی (خاکسترپاش)، یک تکّه خیزران سبز که در آن آب برای سرد کردن خاکستر هست؛ و کی‌سِروُ (لوله) ــــ که آن را روی یک تاباکو بون (سینی توتون) می‌آورند. چون به ندرت در چایخانه توتون می‌کشند، سینی را به عنوان نشانه‌ی استراحت می‌آورند. شاید زابوُتون (بالش‌ها) و تئابوُری (دست گرمکن‌ها [نوعی منقل‌واره‌ی کوچک] بیاورند. با هیگاشی (شیرینی‌های خشک) در سینی چوبی پذیرایی می‌کنند که تلخی چای رقیق را از بین ببرد. چای رقیق را شبیه چای غلیظ تهیه می‌کنند، سوای آن که برای آن از گرد چایی کم‌تر و با کیفیت پایین‌تر استفاده می‌کنند و آن را از ناتْسوُمِه، که یک ظرف چوبی لاک‌کاری‌ به شکل خرماست، برای میهمان‌ها می‌ریزند؛ فنجان یا پیاله که خصلت غیررسمی‌تر یا تزیینی دارد؛ و از تک‌تک میهمان‌ها با پیاله‌های آماده‌ی چایی رقیق کف‌دار پذیرایی می‌کنند. در آخر، میهمان‌ها از میزبان تشکر می‌کنند و می‌روند؛ میزبان از در باز چایخانه رفتن‌شان را تماشا می‌کند.

chado_3

آداب چای ژاپنی که یک کار اجتماعی است و بر اساس احترام به کل زندگی و همه چیز بنا شده، در یک محیط آرمانی‌شده اجرا می‌شود که یک زندگی کامل بیافریند. جوّ آرام هماهنگی و احترام به مردم و اشیا، با توجه به پاکیزگی و نظم، به جان و تن آرامش می‌بخشد.

(منبع: ترجمه از متن فشرده‌‌ی مدخل Tea Ceremony در  Kodansha Encyclopedia of Japan )

یادداشت خود را بفرست

لطفن اسم خود را وارد کنید

ورود اسمتان ضروری است.

لطفن یک ایمیل واقعی وارد کنید

یک آدرس ایمیل ضروری است

پیام خود را وارد کنید

اگر اندازه‌ی نوشته‌ها برای شما کوچک می‌باشد، می‌توانید با فشردن هم‌زمان کلیدهای Ctrl و + اندازه‌ی نوشته را افزایش دهید.

بامداد ما © 2017 تمام حقوق محفوظ است.