ایزدبانو

     

Stream

ترجمه‌ی «ایران در تاریخ جهان» آقای فولتس که تمام شد ـــــ شما پیشگفتارش را در «بامداد ما» دیده‌اید ــــــ دادم دوستان بخوانند . پیشنهادها و نظرهای ارزنده‌یی به دستم رسید. یکی از این پیشنهادها از عزیز صاحب‌نظری بود که می‌خواست به جای «بانو‌خدا» ـــــــ که من ساخته و به کار می‌برم ــــ بگذارم «ایزدبانو». نتوانستم این یکی را بپذیرم به دلایل زیر.

Goddess   لغتی است  انگلیسی به معنی خدای مونث. اشاره دارد به آن خدا یا خدایانی که جنسیت‌شان زن است نه مرد. در دین‌های خیلی دور ایرانی سوای «ایزد» نرینه ایزد مادینه هم داشتیم  مثلاً اناهیتا ایزد آب زن است. در فارسی، و همین‌طور عربی، برای ایزد و اله لغت مونث نداریم. ناچار باید ساخته شود. مترجم‌های نسل پیش از من کلمه‌‌ی «الهه» را ساختند که هنوز گاهی به کاربرده می‌شود. در نوشته‌های صاحب‌نظران دانشگاهی به جای «الهه»، ایزدبانو را دیدیم، اول برای اناهیتا و  ایزدان زن دیگر ایرانی، و بعد هم برای همه‌ی خدایان زنِ فرهنگ‌های دیگر. همین موقع‌ها بود که به جای «ملکه» هم کلمه‌ی «شهبانو» برای فرح پهلوی ساخته و رسماٌ به کاربرده شد.

معروف است که «یک‌لا بود نمی‌رسید دولّاش کردیم».  این وسط من هم «بانو‌خدا» را ساختم و به این فهرست اضافه کردم. الهه ، ایزدبانو، و بانوخدا، و به سیاق ایزدبانو می‌شود خدابانو هم گفت. می‌شود چهارتا. چهار برابر‌نهاد یا معادل برای یک کلمه‌ی فرنگی.

چرا «بانوخدا» و نه «ایزدبانو»؟ ساخت یا بافت «ایزدبانو» هیچ عیبی ندارد . این بافت را در فارسی داریم: شهربانو، شهبانو، گلبانو، بهاربانو، ماه‌بانو، آغبانو.

منظور از «ایزدبانو» این است: ایزدی که بانو است، یا، بانویی که ایزد است. بافت درستی است اما. البته اگر این بافت یا ترکیب را قبلاً ، با کاربرد‌های جاافتاده‌ی دیگر، نمی‌داشتیم.

حالا ببینیم با همان فرمول «ایزدی که بانو است ، یا ، بانویی که ایزد است» می‌توانیم ترکیب‌های بالا را ،که بعضی از آن‌ها خیلی قدیمی هم هستند، بفهمیم یا نه.

شهربانو: شهری که بانو است، یا، بانویی که شهر است.

شهبانو: شاهی که بانو است،یا، بانویی که شاه است.

بهاربانو: بهاری که بانو است، یا، بانویی که بهار است.

ماه‌بانو: ماهی که بانو است، یا، بانویی که ماه است.

گل‌بانو: گلی که بانو است،یا، بانویی که گل است.

بگذریم. نقد «بانوخدا»ی من درآوردی با شما.

نظر شما چیه؟ یادتان نرود چِکِلی پِکِلی است و شوخی آزاد است.

5 total comments on this post

نظر شما چیست؟
  1. با سلام
    از یک زاویه که بهش نگاه کنیم کلمه “خدابانو” مقبول تر به نظر می رسه. مثل همیشه که اولویت با مردان است و زنان تالی آنها هستند، به نظر می رسد در کلمه “ایزد بانو” اصالت با ایزد است و بعد یه بانو بهش اضافه میکنن تا نشان دهد مونث است. یعنی باز “ایزد بانو” تالی “ایزد” است. ولی کلمه “بانو خدا” این را به ذهن متبادر نمیکند. چون کلمه بانو اول آمده است. ضمن اینکه “بانو خدا” کلمه دلچسب تر و زیباتری ازایزد بانوست.
    ولی اگر از یک زاویه دیگر بهش نگاه کنیم ، شاید به کار بردن کلمه ایزدبانو( فقط در دین زردشتی) بهتر باشد. چون”بانوخدا” معنای یک خدای مونث مستقل را می دهد. ولی ما در دین زردشتی یک خدای اصلی داریم و تعدادی امشاسپند و سپس تعدادی ایزد.
    در این حالت ما نیاز داریم ایزدان را به نحوی پایین تر از مقام اهورا مزدا نشان دهیم. البته معنای کلمه ایزد هم همان خداست و از “یزش” میاد. ولی همیشه در ذهن ایرانیان “خدا” دقیقا مفهوم خدای مطلق را داراست. لذا اگر ما مثلا بگوییم: “بانوی خدای آناهیتا” یا” بانوخدای سپندارمذ” ، شاید حق مطلب ادا نشود که اینها زیر مجموعه خدای اصلی هستند. چون در ترکیب این کلمه “خدا” وجود دارد. ولی برای بقیه خدایان مستقل زن ، مثل “نانا” یا “ایشتار” (شایدخدایان زن غیر ایرانی) به نظرم “بانوخدا” زیباتر و مقبول تر است.
    البته اینها نظر من است و شاید درست نباشد

  2. البته اینهایی که گفتم سوای ایزد بانوی آناهیتاست. آناهیتا الهه بسیار قدرتمندی است که در نواحی گوناگون یونان- بین النهرین – ایران – هند( سَرَسوَتی)تحت نامهای مختلف پرستیده میشده و انصافا شایستگی یک “بانو خدا” را دارد. ولی مثلا “سپندارمذ” یا “خرداد” خیلی زیر قدرت اهورا مزدا هستند. و الهه مستقل محسوب نمی شوند.

  3. ممنونم از توجهت به موضوع. البته داوری و ادامه ی بحث با خوانندگان است. من صرفن از زاویه‌ی لغت مطرح کرده بودم. من خودم مدتی پیش از بانوخدا ترکیب مادین‌خدا (خدای مادینه) را به کار می‌بردم. ایزدبانو طبعن کاربردش برای فقط در بحث از دین‌های کهن ایرانی نیست، برای همه‌ی goddess ها است. اما یک سوال . چرا ما باید یک لغت مونث درست کنیم برای خدای مادینه؟ ما در زبانمان تانیث نداریم ، و همین طور عربی. گذشتگان ما ، در گذشته موقعی که به این ایزدان باور داشتند ، مگر اسم مونث به کار می‌بردند؟ چرا ما اصرار داشته باشیم بگوییم ایزدبانو، الهه، بانوخدا، و مادین‌خدا ؟ اگر ایزدی یا خدایی مونث است خب ، این را از خواندن و اطلاعات لازم درباره‌ی او میفهمیم. اروپایی تانیث دارد و به کار می برد. یک چیز دیگه. ایزدبانو موقعی درست است که منظورتان زن این یا آن خدا باشد. مثلن، پاروتی Parvati در هند ایزدبانو است چون همسر شیوا است. باز هم میگویم بافت کلمه‌ی «ایزدبانو» درست است اما رسانای معنای «خدایی که زن است » نیست.

  4. سلام
    از لحاظ لغوی من صلاحیت اینکه نظر بدم را ندارم. ولی یه جایی نوشتین:
    “اما یک سوال . چرا ما باید یک لغت مونث درست کنیم برای خدای مادینه؟ اگر ایزدی یا خدایی مونث است خب ، این را از خواندن و اطلاعات لازم درباره‌ی او میفهمیم. ”

    به نظر من حتما نیازهست که مونث بودنشان معلوم باشه. چون خیلی از الهه های زردشتی هستند که ما هیچ نشانی از مونث یا مذکر بودن آنها نداریم الا اینکه حتما قید شود.مثل: چیستا – دئنا – درواسپ
    وباز نوشتین:
    “ایزدبانو موقعی درست است که منظورتان زن این یا آن خدا باشد. مثلن، پاروتی Parvati در هند ایزدبانو است چون همسر شیوا است.”
    تو هند ما خیلی از این جفت خدایان داریم. یا اساطیر دیگر جهان. ولی تو دین زردشتی این جفت ها را نداریم.که مثلا فلان الهه همسر بهمن باشه. ماکزیمم به سپندارمذ میگن دختر اهورا مزدا یا چیزی شبیه این …بنا براین وقتی میگیم ایزد بانو، یعنی خودش ایزده

    ظاهرا من کاملا اساطیر زردشتی را با بقیه اساطیر دارم جدا می کنم.

  5. بحث من در چند و چون بافت کلمه‌ی «ایزدبانو« است نه بحث در خدایان یا ایزدان گوناگون، یا بحث در «یزدانگان» این یا آن فرهنگ. (یزدان‌گان برابرنهادی است که برای پانتئون پیشنهاد کرده‌ام. پانتئون: همه‌ی خدایان یا ایزدان مهم یک مردم یا فرهنگ خاص ) . البته معنی این حرفم این نیست که شما در این موضوع بحث نکنید. ولی «ایزدبانو» هم یادتان نرود.

یادداشت خود را بفرست

لطفن اسم خود را وارد کنید

ورود اسمتان ضروری است.

لطفن یک ایمیل واقعی وارد کنید

یک آدرس ایمیل ضروری است

پیام خود را وارد کنید

اگر اندازه‌ی نوشته‌ها برای شما کوچک می‌باشد، می‌توانید با فشردن هم‌زمان کلیدهای Ctrl و + اندازه‌ی نوشته را افزایش دهید.

بامداد ما © 2017 تمام حقوق محفوظ است.