فصل ۱۵ از کتاب «یک تاریخ جهان در ۱۰۰ شیء»

در ارتباط با‫:‬ ,

 ahow_015_624x352

۱۵

لوح نوشتار آغازین

گِل‌نبشته، یافته در عراق جنوبی

۳۱۰۰ ـ ۳۰۰۰ ق‌م

 

جهانی را بدون نوشتن تصور کنید ــــ بی‌هیچ‌گونه نوشتاری. البته نه فُرمی هست که باید پر کرد، نه هیچ اظهارنامه‌ی مالیاتی، و نیز نه هیچ ادبیاتی، نه هیچ علم پیشرفته‌یی، نه هیچ تاریخی. عملاً ورای تصورست، برای این که زندگی جدید و حکومت جدید تقریباً تماماً مبتنی بر نوشتار است. از همه‌ی پیشرفت‌های بشر، توسعه‌ی نوشتار یقیناً عظیم‌ترین آن‌هاست: می‌توان استدلال کرد که نوشتار  بیش از هر اختراع دیگری بر تکامل جامعه‌ی انسانی تأثیر داشته است. اما این کی و کجا شروع شد ــــ و چه‌طور؟ یک تکّه گل رس، که درست بیش از ۵۰۰۰ سال پیش در یک شهر بین‌النهرین عمل آمده بود، یکی از کهن‌ترین نمونه‌های نوشتارست که ما می‌شناسیم؛ مردمی که درفش اوُر را به ما دادند یکی از کهن‌ترین نمونه‌های نوشتار را هم برای‌مان به جا گذاشتند.

مؤکداً این یک ادبیات بزرگ نیست؛ درباره‌ی آبجو و تولد دیوان‌سالاری (بوروکراسی) است. از جایی می‌آید که حالا عراق جنوبی است، و این گِل‌نبشته‌ی (لوح گِلی) کوچک، در حدود ۹ سانتی‌متر در ۷ سانتی‌متر است ــــ کمابیش به همان شکل و اندازه موس (mouse) است که کامپیوتر شما را کنترل می‌کند.

گل رس شاید به نظر ما رسانه یا محمل آرمانی برای نوشتن نباشد، اما ثابت شده که گل رس سواحل فرات و دجله برای هر مقصودی ارزشمندند، از ساختن شهرها گرفته تا ساختن کاسه و کوزه، و حتا، مثل لوحه‌ی ما، برای این که سطح فوری و آسانی برای نوشتن بدهد. از دیدگاه تاریخ‌نگارها گل رس یک فایده‌ی بزرگ دارد: باقی می‌ماند. به خلاف خیزران که چینی‌ها روی آن می‌نوشتند، که زود می‌پوسد، و به خلاف کاغذ، که خیلی آسان از میان می‌رود، گل رسِ آفتابْ‌خشک در زمین خشک هزاران سال باقی خواهد ماند ــــ و در نتیجه ما هنوز داریم از آن گِل‌نبشته‌ها یاد می‌گیریم. در بریتیش میوزیم ما از در حدود ۱۳۰۰۰۰ گِل‌نبشته‌ی بین‌النهرین مراقبت می‌کنیم، و دانشمندهای سراسر جهان برای مطالعه‌ی این مجموعه به آن‌جا می‌آیند.

در حالی که متخصصان هنوز دارند سخت روی تاریخ آغازین خط بین‌النهرینی کار می‌کنند چند نکته از پیش بسیار آشکارست، و خیلی از آن‌ها را می‌شود در این گل‌ پخته‌ی مستطیلی دید. می‌توانید به روشنی ببینید چه‌طور با یک قلم نِی نقش‌هایی در گل نرم انداختند، و بعد آن را پختند تا سخت شده طوری که حالا نارنجی زیباییست. اگر تقه‌یی به آن بزنید، می‌توانید بشنوید که این لوح واقعاً خیلی سفت است ــــ از این‌جاست که باقی مانده است. اما حتا گل پخته هم نمی‌تواند همیشه دوام بیاورد، خصوصاً اگر در معرض رطوبت باشد. یکی از چالش‌های ما در بریتیش میوزیم این است که غالباً باید الواح را از نو در کوره‌ی مخصوصی بپزیم تا به سطح آن استحکام بدهیم و اطلاعات نوشته روی گل را حفظ کنیم.

این گِل‌نبشته‌ی کوچک جیره‌بندی آبجوی ما به سه ردیف و هر ردیف به چهار چارخانه تقسیم می‌شود، ودر هر چارخانه علائمی هست ــــ آن‌طور که برای این تاریخ انتظار می‌رود ــــ که از بالا به پایین، و از راست به چپ، خوانده می‌شود، بعد نوبت چارخانه‌ی بعدی است. علائم نقشْ‌نگاره‌اند (pictograph)، ترسیم‌های اقلامی که درست نمودگار آن قلم جنس یا چیزی‌اند که بستگی تنگاتنگی با آن دارد. از این‌رو نماد آبجو یک کوزه‌ی ایستاده است با یک قاعده نوک تیز ــــ تصویر ظرفی که عملاً برای انبار کردن جیره های آبجو به کار می‌رفت. خود کلمه «جیره» را به طور گرافیکی با سر انسان نشان می‌دهند [سرانه ؟]، در کنار یک پیاله، که به نظر می‌رسد از آن می‌نوشد؛ علائم در هر چارخانه با نشانه‌های مدور و نیمه‌مدور همراه‌اند که تعداد سهمیه‌های ثبت‌شده را نشان می‌دهند.

می‌توانید بگویید که این خط واقعاً نوشتار به معنی دقیق کلمه نیست، بیش‌تر یک‌جور یادآورنده یا کمک‌حافظه است، مخزنی از علائمی است که می‌توان آن‌ها را برای رساندن پیام‌های کاملاً پیچیده به کار برد. پیشرفت سرنوشت‌ساز به نوشتار واقعی وقتی دست داد که اولین‌بار فهمیده شد که یک نماد گرافیکی را، مثل نماد آبجو روی گِل‌نبشته، می‌شد به معنی نه فقط شیءیی که آن را نشان می‌داد، بل‌که به معنی چیزی که شبیه صدای آن کلمه بود هم به کار برد. در این نقطه نوشتن آوایی شد، و بعد همه‌جور ارتباط نو امکان‌پذیر شد.

وقتی کهن‌ترین شهرها و دولت‌ها در  رودْدره‌های حاصلخیز جهان در حدود ۵۰۰۰ سال پیش رشد کردند، یکی از چالش‌های رهبران این بود که چه‌طور به این جوامع نو حکومت کنند. شما چه‌طور اراده‌ی‌تان را نه فقط به چند صدتایی روستانشین، بل‌که به ده‌ها هزار شهرنشین تحمیل می‌کنید؟ تقریباً همه‌ی این فرمانروایان نو کشف کردند که، علاوه بر استفاده از نیروی نظامی و ایدئولوژی رسمی، اگر شما بخواهید جمعیت‌هایی را در این مقیاس کنترل کنید باید چیزها را بنویسید.

ما معمولاً نوشتار را درباره‌ی شعر یا داستان یا تاریخ می‌دانیم، چیزی که آن را ادبیات می‌خوانیم. اما ادبیات کهن در واقع شفاهی ‌بود ــــ سینه به سینه آموخته و خوانده یا به آواز خوانده می‌شد. مردم چیزی را می‌نوشتند که نمی‌توانستند از بر کنند، نمی‌توانستند آن را به نظم درآورند. از این‌رو تقریباً همه‌جا نوشتار آغازین به نظر می‌رسد که درباره‌ی گزارش‌نویسی، لوبیاشماری (یعنی حسابداری)، یا در مورد این لوح کوچک، آبجوشماری بوده است. آبجو نوشابه‌ی اصلی در بین‌النهرین بود و به صورت جیره به کارگران داده می‌شد. پول، ‌قوانین، دادوستد، استخدام: این‌ها موضوعات نوشتار آغازین‌اند ، و نوشتاری شبیه این گل‌نبشته است که در نهایت سرشت کنترل دولتی و قدرت دولت را تغییر می‌دهد. فقط بعدهاست که نوشتن از جیره‌ها به عواطف می‌رسد؛ حسابدارها خیلی زودتر از شاعران به آن‌جا رسیدند. همه‌ی این‌ها تماماً موضوعات دیوان‌سالاری است. از سِر گاس اودانِل  Gus O’Donnell، رئیس دستگاه‌های اداری بریتانیا (The British Civil Service) نظرش را پرسیدم:

این گل‌نبشته اولین نشانه‌ی نوشتار است؛ اما همچنین از رشد سرآغازهای کهن دولت به شما می‌گوید. این‌جا یک دستگاه اداری دارید، شروع کرده به شکل گرفتن تا آن‌چه را که می‌گذرد ثبت کند. این‌جا، بسیار روشن است، که دولت دارد به بعضی کارگرها به خاطر کاری که انجام گرفته مزد می‌دهد. آن‌ها باید ردّ دارایی‌های عمومی را دنبال کنند، نیاز به این دارند بدانند چه‌قدر پرداخت شده است: باید منصفانه باشد.

تا ۳۰۰۰ ق‌م مردمی که می‌بایست شهرـ دولت‌های گوناگونِ بین‌النهرین را بگردانند داشتند کشف می‌کردند که چه‌طور از گزارش‌های مکتوب برای همه‌جور اداره‌ی روزبه‌روز استفاده کنند ]مثل[ نگه داشتن معابد بزرگ که انتقال و انبار کردن کالاها را می‌گردانند یا دنبال می‌کنند. بیش‌تر گِل‌نبشته‌های آغازینِ مجموعه‌ی بریتیش میوزیم، مثل این یکی، از شهر اوُروُک Uruk  می‌آیند، تقریباً از جایی نیمه‌راه بین بغداد  و بصره‌ی جدید. اوُروُک فقط یکی از شهر ــ دولت‌های بزرگِ غنی بین‌النهرین بود که بزرگ‌تر و پیچیده‌تر از آن بود که کسی بتواند آن‌ها را فقط با حرف بگرداند. گاس اودانِل شرح می‌دهد:

 

این جامعه‌یی است که در آن اقتصاد در مراحل اولیه‌ی آن است ــــ نه پولی در کارست و نه ارزی. چه‌طوری این ]مشکل[ را حل می‌کنند؟ نمادها به ما می‌گویند که آن‌ها از آبجو استفاده می‌کردند. هیچ بحران نقدینگی این‌جا نبود؛ آن‌ها یک شیوه‌ی مختلف حل مشکل نبود پول رایج را ارائه می‌کنند و، در عین حال، دنبال پیدا کردن راهی هستند که چه‌طور یک دولت کارا داشته باشند. همان‌طور که این جامعه توسعه پیدا می‌کند، می‌توانید ببینید که این بیش از پیش مهم‌ خواهد شد. و توانایی دنبال کردن مسیر، یادداشت کردن چیزها، که عنصر تعیین‌کننده‌ی دولت جدید است ــــ دانستن این که دارید چه قدر خرج می‌کنید، و دانستن این که در قبالش چی می‌گیرید ــــ دارد ظهور می‌‌کند. این گِل‌نبشته برای من اولین معادل دفترچه‌ی یادداشت منشی دولت است ــــ به آن اندازه اهمیت دارد.

 

وقتی که نوشتن به معنای کامل داشت توسعه پیدا می‌کرد، با نمادهای آوایی که جای نقش‌نگاره‌ها را می‌گرفت، زندگی به عنوان یک کاتب باید خیلی هیجان‌انگیز بوده باشد. ایجاد علائم آوایی نو احتمالاً فرایندی کاملاً تندرو بود، و همان‌طور که این علائم توسعه پیدا می‌کرد، می‌بایست آن‌ها را فهرست کرد ــــ اگر دوست دارید ]بگویید[ کهن‌ترین لغتنامه ــــ سرآغاز یک فرایند عقلیِ دسته‌بندی کردن لغات، اشیا، و روابط بین آن‌ها که از آن وقت تاکنون هیچ وقت متوقف نشده است. گل‌نبشته‌های کوچک جیره‌ی آبجوی ما، مستقیم و به سرعت، منجر شد به امکان فکر کردن کاملاً متفاوتِ درباره‌ی خودمان و درباره‌ی جهانی که ما را در میان گرفته است.

جان سرل John Searle، استاد فلسفه در دانشگاه کالیفرنیا، برکلی Berkeley، شرح می‌دهد چه اتفاقی برای جان انسان می‌افتد موقعی که نوشتن بخشی از فرهنگ می‌شود:

نوشتن برای آفرینش آن‌چه ما به عنوان تمدن انسانی به آن فکر می‌کنیم بنیادی است. یک قابلیت خلاق دارد که شاید حتا مورد نظر نبوده است. فکر می‌کنم اگر شما به نوشتن فقط به صورت حفظ اطلاعات برای آینده فکر کنید نمی‌توانید اهمیت کامل انقلابی را که نوشتن پدید آورده بفهمید. دو ناحیه هست که آن‌جا یک فرق مطلقاً قاطع برای کل تاریخ نوع بشر ایجاد می‌کند. یکی اندیشه‌ی پیچیده است. کاری که شما می‌توانید با کلماتِ گفته بکنید حدّی دارد. شما واقعاً نمی‌توانید به ریاضیات عالی، یا حتا به شکل‌های پیچیده‌تر استدلال فلسفی بپردازید مگر آن که آن‌ها را یادداشت و بررسی کنید. از این‌رو درست نیست که فکر کنیم نوشتن فقط یک راه ثبت امور گذشته و حال برای آینده است. برعکس، این کاری بی‌نهایت خلاق است. اما یک چیز دوم هم درباره‌ی نوشتن هست که به همان اندازه مهم است: وقتی یادداشت می‌کنید فقط آن‌چه را که قبلاً بوده ثبت نمی‌کنید، شما چیز‌‌های نوی می‌آفرینید ــــ پول، مؤسسات، حکومت‌ها، شکل‌های پیچیده‌ی جامعه. نوشتن برای همه‌ی آن‌ها بنیادی است.

به نظر می‌رسد که نوشتن مستقلاً در بین‌النهرین، مصر، چین و آمریکای مرکزی پیدا شده است ــــ همه‌ی این‌ها مراکز گسترش جمعیت‌اند ــــ اما مناظره‌ی سخت و رقابت بسیاری هست در این باره که چه کسی اول نوشت. در این لحظه، این‌طور به نظر می‌رسد که بین‌النهرینی‌ها پیشرو باشند، اما این شاید فقط به این خاطر باشد که مدرک آن‌ها ــــ که گِل‌نبشته است ــــ باقی مانده ا**ست.

همان‌طور که دیده‌ایم، فرمانروایانی که سعی می‌کنند رعایای‌شان را در شهرهای پرجمعیت مصر و بین‌النهرین کنترل کنند ابتدا از نیروی نظامی برای مجبور کردن آن‌ها استفاده می‌کردند. اما آن‌ها در نوشتار یک سلاح حتا نیرومندتر کنترل اجتماعی را پیدا کردند. یک قلم‌نی حتا نیرومندتر از شمشیر از آب درآمد.

 

یادداشت خود را بفرست

لطفن اسم خود را وارد کنید

ورود اسمتان ضروری است.

لطفن یک ایمیل واقعی وارد کنید

یک آدرس ایمیل ضروری است

پیام خود را وارد کنید

اگر اندازه‌ی نوشته‌ها برای شما کوچک می‌باشد، می‌توانید با فشردن هم‌زمان کلیدهای Ctrl و + اندازه‌ی نوشته را افزایش دهید.

بامداد ما © 2017 تمام حقوق محفوظ است.